Arbeidstijdenwet: rusttijden, pauzes en maximale werktijd

Wie een rooster maakt, werkt met de Arbeidstijdenwet, of hij dat nu weet of niet. Die wet bepaalt hoe lang een dienst mag duren, hoeveel pauze erbij hoort, hoeveel rust er tussen twee diensten moet zitten en wanneer er op zondag gewerkt mag worden. Overtreed je die normen, dan kan de Nederlandse Arbeidsinspectie een boete opleggen.

Dit artikel behandelt de normen voor werknemers van 18 jaar en ouder, in de versie van de Arbeidstijdenwet (Atw) die sinds 1 juli 2025 geldt, met een rekenvoorbeeld van een weekrooster. Voor de registratieplicht verwijzen we naar ons artikel over urenregistratie.

Twee begrippen die alles bepalen

De wet rekent in diensten. Een dienst is een aaneengesloten periode van arbeid tussen twee rusttijden van ten minste 8 uur (artikel 1:7 Atw). Een pauze is een onderbreking van ten minste 15 aaneengesloten minuten waarin de werknemer geen enkele verplichting heeft ten aanzien van het werk. Even koffie halen achter de kassa is dus geen pauze in de zin van de wet.

Belangrijk is ook dat de wet uitgaat van de werkelijk gewerkte tijd. Wat er in het contract staat, is niet doorslaggevend: elk uur waarin iemand onder jouw gezag werkt, telt mee.

Maximale arbeidstijd

Artikel 5:7 Atw geeft drie grenzen tegelijk. Een werknemer van 18 jaar of ouder werkt ten hoogste 12 uur per dienst en 60 uur per week. Over elke periode van 16 aaneengesloten weken mag hij gemiddeld niet meer dan 48 uur per week werken. Daarnaast geldt een gemiddelde van 55 uur per week over elke periode van 4 aaneengesloten weken.

Alleen van die laatste norm kan een cao afwijken (artikel 5:7 lid 4 Atw). De 12, 60 en 48 uur zijn harde grenzen. Let op het woord elke: het gaat om iedere aaneengesloten periode van 4 of 16 weken, niet om vaste blokken zoals een kwartaal. Een piek die over twee kwartalen heen loopt, kan dus toch een overtreding opleveren.

Voor werknemers van 16 en 17 jaar gelden lagere grenzen: 9 uur per dienst, 45 uur per week en gemiddeld 40 uur per week over 4 weken (artikel 5:7 lid 1 Atw). Voor nachtdiensten zijn de regels strenger; die staan in ons artikel over nachtdiensten en ploegendiensten.

Pauzes

Artikel 5:4 lid 2 Atw regelt de pauze per dienst:

Arbeid per dienst	Minimale pauze
Meer dan 5,5 uur	30 minuten, te splitsen in delen van ten minste 15 minuten
Meer dan 10 uur	45 minuten, te splitsen in delen van ten minste 15 minuten

Een cao kan daarvan afwijken, maar ook dan geldt bij meer dan 5,5 uur werk een pauze van ten minste 15 minuten (artikel 5:4 lid 3 Atw). Voor jongeren geldt een pauze van 30 minuten bij meer dan 4,5 uur werk.

Of de pauze wordt betaald, regelt de Atw niet. Dat volgt uit het contract of de cao. Een zwangere werknemer heeft recht op extra pauzes, samen tot een achtste van haar arbeidstijd per dienst, en die tellen als arbeidstijd (artikel 4:5 lid 2 Atw).

Dagelijkse rust

Een werknemer van 18 jaar of ouder heeft in elke periode van 24 uur een onafgebroken rusttijd van ten minste 11 uur (artikel 5:3 lid 2 Atw). Eén keer per periode van 7 maal 24 uur mag die rust worden ingekort tot 8 uur, als de aard van het werk of de bedrijfsomstandigheden dat met zich brengen. De periode van 24 uur begint op het moment dat de werknemer op een dag begint met werken.

Jongeren hebben recht op 12 uur rust, waarin de uren tussen 23.00 en 06.00 uur vallen (artikel 5:3 lid 1 Atw).

Wekelijkse rust

Artikel 5:5 lid 2 Atw geeft de werkgever een keuze. De werknemer heeft ten minste 36 uur onafgebroken rust per periode van 7 maal 24 uur, of ten minste 72 uur per periode van 14 maal 24 uur. Die 72 uur mag worden gesplitst in blokken van ten minste 32 uur.

In de praktijk betekent 36 uur dat een gewone vrije zaterdag en zondag ruim volstaat. Bij roosters met wisselende vrije dagen moet je het nalopen: wie zaterdag tot 22.00 uur werkt en maandag om 07.00 uur begint, heeft precies 33 uur rust gehad. Dat is te weinig voor de 36-uursnorm, tenzij je met de 72 uur over 14 dagen werkt.

Werken op zondag

De hoofdregel van artikel 5:6 lid 1 Atw is dat een werknemer op zondag niet werkt, behalve als dat uit de aard van het werk voortvloeit en het in het contract is afgesproken. Denk aan de zorg, de horeca of een winkel die op zondag open is.

Is zondagswerk niet de aard van het werk, maar maken de bedrijfsomstandigheden het nodig, dan moet je overeenstemming bereiken met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging, of als die er niet is met de betrokken werknemers. Bovendien moet de werknemer er per keer mee instemmen (artikel 5:6 lid 2 Atw).

Verder heeft een werknemer recht op ten minste 13 vrije zondagen per periode van 52 weken (artikel 5:6 lid 3 Atw). Een cao kan daarvan afwijken (lid 4). Wie om godsdienstige of levensbeschouwelijke redenen een andere rustdag heeft, kan schriftelijk vragen om de regels voor de zondag op die dag toe te passen (artikel 5:1 Atw).

Rekenvoorbeeld: een weekrooster controleren

Een magazijnmedewerker van 25 jaar heeft dit rooster:

Dag	Dienst	Pauze	Gewerkt
Maandag	14.00 tot 23.00 uur	30 minuten	8,5 uur
Dinsdag	07.00 tot 15.30 uur	30 minuten	8 uur
Woensdag	07.00 tot 18.00 uur	30 minuten	10,5 uur
Donderdag	07.00 tot 15.30 uur	30 minuten	8 uur
Vrijdag	07.00 tot 15.30 uur	30 minuten	8 uur

Tussen maandag 23.00 uur en dinsdag 07.00 uur zit 8 uur rust. Dat mag één keer per 7 maal 24 uur, als de aard van het werk of de bedrijfsomstandigheden het vragen. Een tweede korte wisseling in dezelfde week mag niet.

Op woensdag werkt hij 10,5 uur. Dat is meer dan 10 uur, dus hij moet 45 minuten pauze krijgen, niet 30. Met 45 minuten pauze eindigt die dienst om 18.15 uur.

In totaal werkt hij deze week 43 uur, ruim binnen de 60. Na vrijdag 15.30 uur is hij vrij tot maandag: meer dan 36 uur rust. Werkt hij elke week zo, dan blijft het gemiddelde over 16 weken onder de 48 uur. Het enige probleem in dit rooster is dus de pauze op woensdag.

Het rooster op tijd bekendmaken

De Atw regelt ook wanneer werknemers hun rooster moeten kennen. Staat daar niets over in de cao of in een afspraak met de werknemer, dan maak je het arbeids- en rusttijdenpatroon ten minste 28 dagen van tevoren bekend (artikel 4:2 Atw). Bij het vaststellen van de werktijden houd je, voor zover dat redelijkerwijs kan, rekening met zorgtaken en andere persoonlijke omstandigheden van de werknemer (artikel 4:1a Atw).

Voor wie gelden de normen niet?

Werknemers van 18 jaar en ouder die ten minste drie keer het wettelijk minimumloon verdienen, vallen buiten de hoofdstukken over arbeids- en rusttijden (artikel 2.1:1 Arbeidstijdenbesluit). Die uitzondering geldt niet bij nachtdiensten en bij werk met ernstige risico’s voor veiligheid of gezondheid. Voor een aantal sectoren staan daarnaast aparte regels in het Arbeidstijdenbesluit. Kijk dus ook altijd in je cao.

Praktisch

Controleer elk rooster op vier punten: de pauze per dienst, de rust tussen twee diensten, de wekelijkse rust en het lopende gemiddelde over 16 weken. Een tool als TeamYo helpt om de geregistreerde tijden en het verlof op één plek te houden en per maand te exporteren. Bij de controle van een rooster vóór publicatie rekent TeamYo altijd met 11 uur rust tussen diensten; de uitzondering van één keer per week 8 uur past het niet toe. Het toetsen aan de Atw en je cao blijft je eigen verantwoordelijkheid.

Veelgestelde vragen

Bronnen

• Arbeidstijdenwet, artikelen 1:7, 4:1a, 4:2, 4:5, 5:1 en 5:3 tot en met 5:7 (wetten.overheid.nl)
• Arbeidstijdenbesluit, artikel 2.1:1 (wetten.overheid.nl)
• Algemene verplichtingen werk- en rusttijden (Arboportaal)
• Arbeidstijdenwet en werktijden (Ondernemersplein)
• Boetebedragen bij overtredingen Arbeidstijdenwet (Nederlandse Arbeidsinspectie)
• Overwerken (Loket.nl kennisbank)